Média no Desenvolvimentu
iha Prespetiva Estadu Timor-Leste nian
Intervensaun
Presidente Parlamento Nacional, Fernando La Sama de Araujo
Workshop ba Editores no Jornalista
Dili, 20-22 Fevereiru 2912
Exelencia, Secretaro do Estado Consellu
Ministro
Exelencia,
Membro do Governo
Exelencia,
orador Nasional no internasiona
Exelencia, konvidados husi organizasaun non Govermental
ho instituisaun estado nian
Exelencia,
direitor Geral SECM ho kolegas direitor Media ho jornalista sira
Komisaun
Organizadora no Task Force Média ne’ebe mak prepara ba Workshop
Média ninia papel importante iha ita nia Procesu Funu kontra okupasaun no dait
mai to’o ba procesu konstrusaun estadu no desenvolvimentu. Iha hau nia breve
komunikadu ba Editores no Jornalista sira, atu dada witoan procesu historika
ita nia funu nian, liliu istoria hau rasik nudar ativista ida, papel média ne’e
importante tebes. Liu hosi Média mak bele ható aspirasaun povo nian ba
mundo,maibe realidade ne’ebe mak hasoru iha biban ne’eba mak: “bloqueio ba informasaun
ne’ebe bele report ba média konaba realidade Timor-Leste nian”.
Neduni wainhira hau ho colega nain sia (9) ami harii Organizasaun Estudantes,
be naran Renetil (Resistencia Nacional dos Estudantes de Timor-Leste). Hodi
trasa Linhas Jerais Renetil, oins sa mak desbloquia informasaun hodi ható
informasaun ne’ebe los ba mundo no adopta estratejia ba internacionalizasaun
ba: “Questao de Timor-Leste”, hodi dinunciar violasaun direitus Umanus no
direitu ba auto-determinasaun Timor-Leste. Ba konsumu interna Resistensia, ami
mos funda Buliting Informativa be naran: ”Neon Metin”, ne’ebe distribui ba to’o
Frenti Armada, Frenti Clandestina no Frenti Diplomatica. Hau ho colega Sira
seluk, inkluindu SEPE, Avelhino Coelho, ami buka halai tuir jornalista sira, oinsa
mak media bele publika saida mak ita halo konaba saida mak halo. Hau rasik iha
tinan 199, waihiran atu prepara ba kampane Referendum 1999, funda funda Jornal
Vox Populi. Historia ne, atu ilustra witoan konaba importante ba media no
komunikasaun.
Media nia papel iha iha proceso Internacionalizasaun funu Timor-Leste nian.
Buka atu cita autor balun ne’ebe hakerek teoria konaba Ajendamentu publiku no
mediatiku, tuir Walter Lippman, autor ne´ebe maka hakerek konaba teoria
agendamento,iha ninia kapitulu livru ho titulu, ”The World outside and the
pictures in our head”. Lippman argumenta katak, ”média mak prinsipal ligasaun
hosi akontesimentus iha mundo no imajens konaba akontesimentus ne´e rasik”.
Cita hanoin matenek nain sira koalia ba papel media nian atu, artikula deit ho
procesu funu Timor-Leste, papel média nian importancia ba internasionalizasaun
no diplomacia Funu Timor-Leste nian iha Foruns Internasionais. Iha
akontesimentus historika bot balun mak kobertura média kontribui ba
Internazionalisasaun no facilita Diplomacia .
Massakre S.Cruz,12.11.1991 no atribuisaun Premio Nobel ba Paz, ba ita nia
Laureados nain rua, D. Ximenes Belo no Dr.José Ramos Horta no cerimonia ba
atribuisaun Premeio Nobel da Paz, hetan impaktus bot ba internasionalizasaun ba
Questao de Timor-Leste no facilita Diplomacia iha rai liur, Kadeias TV bot nian
hanesan CNN fó programa direto ka live konaba cerimonia.
Ho akontesimentus rua ne´e, ninia impaktus bot ba internasionalzasaun no
influensia ajenda mediatika no publika. Obriga Estados balun, hare fila fali
sira nia posisaun no mobilizasaun opiniaun publika mundial ne´ebe sensivel ba
kausa Timor-Leste. Ne´e tamba kontribuisaun Média no korajens servisu
jornalismu ne´ebe amante ba kausa mak: Liberdade no Demokrasia.
Procesu transformasaun barak iha mundu, kontribuisaun média nian importante
tebes, hanesan procesu demokratizasaun iha rai barak, maibe hare liu
esperiensia ita nia povo irmao Indonesia. Procesu Demokratizasaun iha Indonesia
mos média nia papel importante, akompana besik ba procesu hahu iha tinan 1990
to´o fin rejime, papel media importante. Hahu hosi SK Mempen, Fulan Abril 1994,
hodi Bredel Majalah Tempo, Majalah Editor no tabloid Detik, mosu klibur
Jornalista sira bé naran AJI (Aliansi Jornalis Independen) hodi defende ba
demokrasia, liberdade ba imprensa no liberdade ba ható hanoin.Jornalista balun
tama kadeia tamba sira nia luta ba liberdade imprensa no demokratizasaun.
Média ninia kontribuisaun ba procesu konstrusaun Estado
no konsolidasaun Demokrasia:
Hahu iha procesu ba eleisaun hodi hili ba Assembleia Konstituinte iha tinan
2002, to´o restaura Independencia iha loron 20 fulan Maio tinan 2002,
kontribuisaun média importante. Wainhira ita hahu konstrusaun ita nia Estadu no
konsolidasaun ba instituisaun Estadu nian, média ninia kontribuisaun importante
no tuir Relatoriu barak hosi organizasaun ba Jornalista no Média iha mundo,
konsidere Liberdade Imprensa iha Timor-Leste iha tinan sanulu Restaurasaun Ita
nia Independencia, hakat liu rai balun iha Mundo. Cita Relatoriu Reporter Sen
Fronteira (RSF).
Liberdade Imprensa iha Timor-Leste ne’e diak, laos tu-tur mosu maibe tamba liu
hosi procesu ida naruk, ninia razaun mak: barak liu, ita nia jornalista sira
mai hosi ativistas ne’ebe iha sira nia hanoin no hakarak mak liberdade ba
hanoin no hakerek. Atu ható sira nia hanoin hakerek liu hosi Média. Fator
seluk, fundadores Estadu Nasaun RDTL, mesak ativista no eis-Jornalista,
hanesan: Dr. José Ramos Horta, atual Prezidente Republika, uluk iha kolonial
nia tempo, korespondente RTP no Diretor A Voz de Timor. Ita nia Maun Bot Kay
Rala Xanana Gusmao, uluk mos kronista ba jornal, liu hosi ninia hakerek iha A
Voz de Timor mak ható ninia hanoin konaba realidade sosial ne’ebe mak ita nia
rain infrenta iha tempo ne’eba.
Hahu tinan 2000 mosu ona Jornais Diários, Semanarias oi-oin, balun lakon ona
tamba razaun oi-oin, balun sei sobrevive, hanesan Timor Post, STL ne’ebe
transforma hosi STT, ikus mai mosu tan grupos Média sel-seluk, hosi printing,
radio no la haluha ba RTTL, EP, nudar estasaun TV publiku. Hotu-hotu kontribui
ba procesu konstrusaun Estadu-Nasaun no sei kontribui nafatin ba procesu
konsolidasaun ba instituisaun demokratiku no hola parte ba procesu
desenvolvimentu.
Média ninia papel ba Desenvolvimento:
Formasaun no kapasitasaun ba journalista nudar elementus importanteida iha
sosiedade ne’ebe deit, mos importante ba Nasaun foun iha procesu konstrusaun
Estadu-Nasaun Timor-Leste. Tamba ne’e maka IV Governu Konstitusional iha ninia
Programa Governu nian, ne’ebe hetanaprovasaun iha Parlamentu Nasional (PN) iha
fulan Setembru tinan 2007ne’ebe fó mos perioridade ba formasaun ba rekursus
umanus ne´ebe integradu.
Espetativa hosi publiku ba Média iha Timor-Leste ás tebes, tamba publiku ne´ebe
konsome ba média nudar aihan neébe sira alimenta. Maibe media mos seidauk bele
tein hahan ne´ebe maka koresponde ba publiku nia hakarak. Empresta ba lingaugem
média nian katak Média iha Timor-Leste seidauk bele fornece noticias ne´ebe
maximu ba publiku ka koresponde ba publiku ninia espetativa ne´ebe ás.
Atu hatan ba realidade ida ne´e, Sekretariu Estadu Konseilu Ministru (SEKM)
organiza, ” workshop ba Editores no Jornalista sira no servisu neébe maka “hosi
Equipa Task Force Média (ETFM)”, ne´ebe forma SEKM halo ne´e importante duni.
Workshop hodi kapacita ba editores no jornalistas sira, tamba dala barak mak
publiku ne´ebe konsome ba informasaun ne´ebe mak ható liu hosi média, manifesta
kritika no deskonfiansa ba média. Dala barak mak notisias ne´ebe bele lori
ninia implikasaun ba proceus justiça no mos bele implika ba kontribui
instabilidade. Dala barak mos, media sira hakerek lian Tetum, ita nia lian
rasik tuir ida-idak ninia gosto, maske ita iha ona padraun lingua Tetum tuir
INL/UNTL. Workshop importante hodi kapacita laos ba jornalista ka reporteres
sira ba buka noticias, maibe ba mos editores sira. Hau husu atu media bele
kontribui ba desenvolve ita nia lian Tetum, tamba liu hosi media maka meius ida
hodi desenvolve ita nia lian rasik, ita nia lian mak ita nia identidade.
Mas ladun los, la fear, se
politikus no publiku em jeral fó sala deit ba Média, tamba eros iha publikasaun
ida ka rua, hodi jeneraliza. Ne´e erro sosiedade ita nian,buka jeneraliza buat
hotu. Tamba ne´e SEKM forma Equipa Task Force Média hodi halo
levantamentu ba dadus konaba “Estado Média iha Timor-Leste”. Hosi relotoria equipa task
Force prepara ható ba orgauns soberania sira, liliu ba Governu hodi exekuta no
Parlamento bele tau hanesan atensaun ba Lei Komunikasaun Sosial, maske ita nia
Lei Inan ka Konstituisaun RDTL,fo mahon ba Liberdade imprena no liberdade ba
espresaun, tamba média mos nudar konponente importante ba iha Sociedade no
parceiru Estado hodi acelera Desenvolvimentu . Desenvolvimentu ne’ebe
integradu, ne’ebe komponente hotu-hotu ninia kontribuisaun no partisaun!